تبعات استفاده از دارو و مکمل دام و طیور غیر مجاز در صنعت مرغداری و گاوداری

دسته‌بندی: پرورش طیور

عات استفاده از دارو و مکمل دام و طیور غیرمجاز در صنعت مرغداری و گاوداری
در سالیانی نه چندان دور ، بسیاری از مردم در نازل خود مرغ و ماکیان پرورش می دادند و در صورت لزوم یکی از آنها را برای مصرف ذبح می کردند. اما با افزایش روزافزون جمعیت و توسعه زندگی شهری و صنعتی ، امکان استفاده از روشهای سنتی پروش مرغ برای تامین نیاز مصرف کنندگان وجود ندارد. از طرفی ، نمی توان منتظر ماند تا یک مرغ روال طبیعی و طولانی خود را برای رشد مناسب طی کند. در این میان ، مرغداری های صنعتی راه تبدیل جوجه های یک روزه به مرغی با وزن مناسب کشتار را کوتاه کرده اند. امروزه به مدد داروها و مکملهای غذایی برای تبدیل یک جوجه تازه از تخم در آمده به یک مرغ سوخاری دلچسب و لذیذ بین ۴۵ تا ۶۰ روز بیشتر زمان لازم نیست ، اما آیا مکمل های غذایی ، واکسن ها و داروهای مورد استفاده در صنعت پرورش دام و طیور می تواند سلامت مواد غذایی تولید شده از آنها را تحت الشعاع قرار دهد؟
برای رشد مرغ فاکتورهایی لازم است که این فاکتورها به صورت مواد غذایی ، گاهی اوقات داروها ، واکسن ها و یک سری ترکیبات تقویت کننده و شاید هم محرک رشد به مرغ داده میشود . نقش واکسن ها در روند پرورش مرغ پیشگیری از ابتلا به برخی بیماری هاست و داروها نیز برای درمان طیور مبتلا به بیماری و در نهایت پیشگیری از تلفات آنها مورد استفاده قرار می گیرند. داروهای تقویت کننده و محرک رشد نیز طبیعتا باعث رشد و وزن گیری سریع تر مرغ می شوند.
متاسفانه گاهی برخی مرغدارها برای صرفه جویی در هزینه از داروهای تاریخ گذشته ، تقلبی و داروهایی که مصرف آنها در داخل کشور ممنوع است استفاده می کنند که خطر بعضی از این داروها مشخص است. برای مثال ، سرطانزا بودن فورازولیدون ثابت شده و به همین دلیل مصرف آن ممنوع شده است. مواد غذایی و بعضی از موادی که به همراه غذا در اختیار مرغ قرار داده می شود ، در بدن متابولیزه می شود و به شکلهای مختلف درمی آید. بعضی از این مواد در عضلات ، بعضی در پوست و بعضی که در چربی حلال تر هستند در چربی باقی می مانند که به این مواد اکثرا باقی مانده دارویی گفته می شود. باقیمانده دارویی به ویژه درباره آنتی بیوتیک ها زیاد است و مصرف مواد غذایی که باقی مانده های دارویی در آن وجود دارد باعث افزایش ابتلا به بیماری هایی مانند سرطان می شود و از طرف دیگر سن ابتلا به این بیماری را کاهش می دهد.
همچنین در رشد و پرورش مرغ بعضی از مواد مثل بعضی محرک های رشد خاص و هورمون ها، غیرمجاز است که به دلیل قیمت بالا اصولا استفاده نمی شوند و یا مصرف آنها بسیار محدود است. ولی در صورت استفاده ممکن است باقیمانده دارویی آنتروژن ها در مواد غذایی مختلف مانند مرغ و گوشت، افزودنی ها و طعم دهنده ها و همچنین نگهدارنده ها ، برخی عوارض هورمونی مثل ایجاد ظواهر مردانه در زنان را به دنبال داشته باشد.
طبق آمار ارائه شده در مقالات کنگره بیماری های طیور دانشگاه شیراز (۱۳۸۱) ، در بیش از ۹۰ درصد مرغهای مورد آزمایش ، باقی مانده های دارویی مشاهده شده است که همان موادی هستند که به دام و طیور داده می شود. لذا برای کاهش اثرات منفی ناشی از مصرف مرغهایی که با روش های غیرطبیعی پرورش یافته اند ، از آنجا که مواد محلول در چربی در غده های چربی و زیر پوست تجمع پیدا می کنند ، بهتر است مصرف کننده برای مقابله با اثرات ناشی از این گونه داروها از مصرف این قسمتها خودداری کند. همین طور جگر به این دلیل که محل متابولیزه کردن بسیاری از مواد است و ترکیبات بسیاری وارد آن می شود ، بیشتر در معرض آلودگی قرار دارد . البته جگر به تنهایی مشکلی ندارد ، بخصوص اگر سالم باشد و نظارت کافی روی آن انجام شود و باقیمانده دارویی در آن نباشد.
به دلیل رعایت نشدن بهداشت و عدم انجام به موقع واکسیناسیون و کافی نبودن نظارت فنی صحیح بر مرغداری ها ، مرغدار برای پیشگیری از ضرر اقتصادی ، گاه تا آخرین روزهای انتقال به کشتارگاه از دارو استفاده می کند، لذا مصرف دارو در کشور ما بسیار زیاد است و از طرف دیگر بسیاری از مرغداری ها در حالیکه باید از یک دامپزشک آشنا به داروها و عوارض آن به عنوان مسوول فنی استفاده کنند ، به دلیل صرفه اقتصادی از مهندسان دامپرور که فقط در زمینه پرورش و این که چند درصد از چه ماده ای می تواند رشد را بیشتر کند ، استفاده می کنند و لذا نظارت مناسب برای جلوگیری از تقلبات در پرورش دهندگان مرغ، ماهی ، میگو و غیره وجود ندارد.
از طرف دیگر طبق قانون باید ۸ واکسیناسیون ضروری برای مرغها انجام شود تا در سنین بالاتر مریض نشوند و بنابراین مجبور به استفاده از دارو نباشند. اما متاسفانه مرغدارها تزریق این واکسن ها را به طور خودسرانه و ناقص انجام می دهند و در نتیجه مرغها بیشتر مریض می شوند و لذا بیش از حد مجاز دارو مصرف می شود ، در حالیکه از آنجا که موضوع واکسن طیور به بخش خصوصی واگذار شده ، این کار باید زیر نظر درمانگاههای خصوصی دامپزشکی انجام شود.
در این میان با رعایت پرهیز دارویی پیش از انتقال طیور به کشتارگاه می توان تا حد زیادی عوارض ناشی از داروها و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در مرغداری ها را کاهش داد. در حقیقت دارو نباید در مرغداری ها به مقدار زیاد مصرف شود. طبق بخشنامه سازمان دامپزشکی در صورتی که در مرغداری ها از فورازولیدون استفاده شده باشد، مرغها باید معدوم شوند و حتی اجازه فروش پیدا نکنند و درباره داروهای مجاز باید حداقل ۱۵ روز قبل از کشتار ، مصرف دارو قطع شود. ولی متاسفانه بعضی از شبکه های دامپزشکی روی این قضیه حساس نبوده و آن را پیگیری نمی کنند و استدلالشان این است که مرغها در کشتارگاه بازبینی و در صورت وجود آلودگی حذف می شوند، در حالیکه طیور در کشتارگاه تنها از لحاظ میکربی بررسی می شوند و باقیمانده داروهای شیمیایی در کشتارگاه قابل تشخیص نیست. بلکه دامپزشک مجاز باید طبق فرمولی خاص که در اختیار دارد ، تایید کند که این مرغ سالم و قابل مصرف است.
اثرات بعضی از داروهای مصرفی پس از دو هفته از بدن پاک و مرغ قابل مصرف می شود ولی برخی داروها مثل فورازولیدون یا کلرامفنیکل که پس از مصرف تا مدت زیادی در جگر یا گوشت باقی می مانند ، اثرات سرطانزایی بسیار بالایی دارند و بطور کلی ممنوع شده اند ، اما در کشور ما عده ای این داروها را به صورت غیرمجاز وارد می کنند و در اختیار مرغداران قرار می دهند و مرغدار نیز خودسرانه این داروها را از دفاتر مرغداری یا جاهای دیگر تهیه و برای کاهش تلفات از آن استفاده می کند. بنابراین مصرف این داروها برای مرغدار توجیه اقتصادی دارد ولی برای مصرف کننده سرطانزا است.
در نهایت باید به این نکته توجه داشت که اکثریت افراد جامعه به عنوان مصرف کننده در سلامت مواد پروتئینی مورد مصرف خود نقشی ندارند ، بلکه تنها با اعتماد و اتکا به حساسیت و توجه مسوولان امر امید می رود که مواد غذایی که در اختیار خانواده ها قرار می گیرد از هر نظر سالم و بهداشتی باشد.
دکتر علیرضا خانی