نکاتى پیرامون بیمارى آنفلوانزاى طیور

نکاتى پیرامون بیمارى آنفلوانزاى طیور

بیمارى آنفلوانزاى طیور (Avian Influenza) یکى از بیماریهاى واگیر دار تنفسى ویروسى طیور است که داراى قدرت انتشار سریع مى باشد.عامل آن ، ویروسى متعلق به خانواده اورتومیکسوویروسها (Orthomyxoviridae) مى باشد و همه انواع آن در طیور ، متعلق به تیپ A ویروس آنفلوانزا است.از آنجائیکه ماده ژنتـــیکى (RNA) این ویروس داراى 8 قطعه جداگــــانه مى باشد ، لذا خیلى سریع خاصیت پادگنى خود را تغییر مى دهد و موجب مى گردد تا جوجه یاگله اى که به تازگى از بیمارى آنفلوانزا بهبود یافته مجددا به نوع جدیدى از ویروس آنفلوانزا مبتلا گردد.دو نوع پروتئین اصلى H و N روى سطح این ویروس وجود دارد.پروتئین H داراى 15 تحت سروتیپ مختلف و پروتئین N داراى 9 تحت سروتیپ متفاوت مى باشد.پروتئین H در خاصیت پادگنى و قدرت بیماریزایى ویروس آنفلوانزا نقش اصلى را ایفا مى کند و چنانچه ویروس آنفلوانزایى متعلق به تحت سروتیپ هایى H5 یا H7 جدا شود ، لازم است که هرچه سریع تر به مراجع مربوط گزارش گردد.علت این امر تعلق داشتن همه ویروسهاى فوق حاد آنفلوانزاى طیور به این دو تحت سروتیپ است ، هر چند که ویروس جدا شده بیماریزایى شدیدى نداشته باشد ولى باید در نظر داشت که ویروس آنفلوانزا مى تواند خیلى سریع ماهیت پادگنیش را تغییر داده و به صورت فوق حاد در آید.ویروس آنفــــــلوانزایى که تا به امروز در ایران جدا شده متعــــلق به تحت سروتیپ N2 و H9 بوده و خوشبختانه جزء گروهى از ویروسهاى آنفلوانزا است که قدرت بیماریزایى فوق حاد نداشته و به انسان نیز سرایت نمى کند .ولى باید توجه داشت که ویروس آنفلوانزاى جدا شده در سال 1995 در کشور همسایه ما ، پاکستان به تحت سروتیپ H7N3 تعلق دارد که داراى بیماریزایى فوق حاد مى باشد.از سوى دیگر در سال 1997 ویروس آنفلوانزاى مربوط به تحت سروتیپ H5N1 مرغى ، از یک پسر بچه 3 ساله در هنگ کنگ جدا شد که به دنبال آن جهت جلوگیرى از وقوع بیمارى در انسان ، کلیه طیور صنعتى هنگ کنگ بطور جمعى کشتار شدند.
ویروس آنفلوانزا از انواع ماکیان ، بوقلمون ، بلدرچین ، قرقاول شترمرغ ، مینا ، طوطى ، سار ، مرغابى ، غاز و سایر پرندگان آبزى جدا شده است ولى در ماکیان و بوقلمون بیشترین خسارت و تلفات را ایجاد مى کند.در پرندگان زینتى سویه ها یH3 و H4 بدفعات بیشترى جدا شده است.
پرندگان آبزى (همچون اردک ، مرغابى و . . . )بعنوان مخـــــــزن این بیمارى در طبیعت معرفى شده اند و عقیده بر این است که مرغابى هاى اهلى نسبت به ابتلا به فرم درمانگاهى فوق حاد آنفلوانزا مقاوم مى باشند.البته این پرنده ها به ویروس آنفلوانزا مبتلا مى شوند و باعث پخش آن در محیط نیز مى گردند.انواعى از پرندگان آبزى ، مانند پرستو دریایى نسبت به فرم فوق حاد آنفلوانزا حساس هستند و در اثر ابتلا به آن تلف مى شوند.
اشخاص مختلف با تماس با پرنده هاى مریض ، تجهیزات آلوده موجود در مرغداریها ، ماشین هاى حمل و نقل ، آب و دان آلوده ، پرندگان وحشى ، موش و حشرات مى توانند به طور مکانیکى ویروس آنفلوانزا را بین مرغداریها منتقل کرده و موجب بیمارى گـــــردند.حتى شانه تخم مرغ مى تواند نقش مهمى در بیمارى داشته باشد.زیرا وجود ویروس در سطح پوسته تخم پرندگان آلوده نیز به اثبات رسیده است.البته امکان انتقال عمودى یا به عبارتى انتقال بیمارى از مادر به جوجه براى این بیمارى وجود ندارد ، چرا که جنین آلوده ، قبل از تولید از بین مى رود.
ویروس به تعداد زیاد از طریق ترشحات چشم و بینى و دستگاه گوارش (مدفوع) پرنده بیمار ، در محیط پخش مى شود و توسط مواد آلى در محیط حفظ مى گردد.خوشبختانه ویروس آنفلوانزا جزء ویروسهاى نسبتا حساس مى باشد و با انواع ضد عفونى کننده هاى حلال چربى ، خنثى میگردد.براى ضدعفونى کردن مى توان ز انواع دترجنت ها (شوینده ها)، فرمالین ، بتاپروپیولاکتون ، عوامل اکسید کننده ، اسیدهاى رقیق ، اتر ، سدیم دودسیل سولفات و یونهاى آمونیم استفاده کرد.این ویروس در دماى 22 درجه سانتیگراد به مدت 4 روز و در صفر درجه به مدت 30 روز در محیط مرطوب (آب) زنده مى ماند.اصولا ویروس آنفلوانزا نسبت به حرارت ، اسیدیته بالا یا پایین ، شرایط محیطى غیر ایزوتونیک و خشکى حساس بوده و به سرعت از بین مى رود.
هنگامیکه مرغدارى به ویروس آنفلوانزا آلوده مى شود ، پس از حذف پرنده ها (بدنبال سیاست حذف گله یا پایان عمر اقتصادى گله) باید چند روز دماى سالن ها را افزایش داد.سپس متعاقب شستشوى دیوارها با مواد شوینده ، بستر سالن را جمع آورى نمود.در مرحله بعد باید مرغدارى توسط هیپوکلریت سدیم یا فرمالین ضدعفونى شود.
ویروس آنفلوانزا در شرایط سرد و مرطوب براى مدت طولانى ترى در محیط باقى مى ماند.بعنوان مثال در فــــصل زمستان بعد از 105 روز ویروس عفونت زاى آنفلـــــوانزا را از بستر آلوده جدا کرده اند.ویروس آنفلوانزا خاصیت عفونت زایى خود را در دماى 4 درجه سانتیگراد تا 7 روز در داخل مدفوع حفظ مى کند.جهت کاهش آلودگى بستر و قبل از حمل آن به خارج از مرغدارى بهتر است آن را کود کرده (روى هم جمع کرده)و با نایلون بپوشانند تا در اثر تخمیر ، دماى آن بالا برود و ویروس غیر فعال شود.در زمان حضور پرندگان آلوده ، ویروس آنفـــــــلوانزا از آب نیز جدا مى شود ولى با رفتن پرنده ها ، ویروس نیز در آب از بین مى رود.
دوره کمون بیمارى در یک پرنده بین چند ساعت تا 3 روز و در یک گله تا 14 روز است.دوره کمون به میزان آلودگى ویروسى ، راه عفونت ، گونه پرنده مبتلا و قدرت بیماریزایى ویروس بستگى دارد.
عوارض درمانگاهى حاصل از ابتلا به ویروس آنفلوانزا به سویه ویروس ، گونه و سن پرنده هاى مبتلا و وضعیت ایمنى آنها علیه بیمارى آنفلوانزا و سایر بیماریها مانند کلى باسیلوز ، نیوکاسل ، مایکوپلاسموز و عوامل فیزیکو شیمیایى مانند گرد و غبار ، آمونیاک و . . . بستگى دارد.گونه پرنده آنقدر مهم است که بعنوان مثال یک سویه H5N8 ویروس آنفلوانزا در بوقلمونها تلفات سنگین مى دهد ، در حالیکه در اردک بیمارى جدى ایجاد نمى کند.بطور کلى ویروس آنفلوانزا پرندگان وحشى را بدون عوارض مشخص مبتلا مى سازد.علائم بیمارى ممکن است در دستگاه تنفس ، گوارش تناسلى یا عصبى مشاده گردد.عوارض بیمارى عبارتند از کاهش اشتها ، ضعف ، کاهش سرزندگى ، افزایش کرچى ، کاهش تولید ، کاهش جوجه در آورى و نطفه دارى ، عوارض خفیف تا شدید تنفسى شامل سرفه ، عطسه ، خرخر ، افزایش اشک و التهاب ملتحمه چشم ، تورم سینوس ، جمع شدن جوجه ها به دور یکدیگر ، ژولیدگى پرها ، خیز (ادم) سروصورت ، تیرگى تاج و ریش همراه وزیکول و زخم بر روى آن ، تیرگى پوست نواحى بدون پر بدن ، اسهال ، عوارض عصبى مانند لرزش و تکا ن دادن سر .در برخى موارد دوره بیمارى خیلى سریع بوده و پرنده ها بدون نشان دادن عارضه مشخص تلف مى شوند.
میزان تلفات در فرم فوق حاد بیمارى در حدود 100 درصد و در فرم حاد آن در حدود 30 الى 40 درصد مى باشد ولى در اشکال خفیف تلفات مشاهده نمى گردد.در واگیریهاى آنفلوانزا در کشورهاى کره و چین به سویه H9 (مشابه سویه کشور ما )، میزان مرگ و میر در مرغدارى حدود 20 تا 30 درصد ، ولى میزان تلفات در شرایط آزمایشگاهى کمتر از مرغدارى بوده است.از این رو احتمال وجود سایر عفونتهاى ثانویه که موجب افزایش تلفات مى شود مطرح مى گردد.
عوارض کالبد گشایى در موارد خفیف بیمارى شامل ترشحات کاتارال و فیبرینى و یا چرکى در سینوس ها و ناى مى باشد.گاهى ممکن است ادم و ترشحات سروزى و حتى لخته هاى چرک پنیرى در سینوس ها و ناى نیز مشاهده گردد.همچنین امکان دارد کیسه هاى هوایى ضخیم شده و ترشحات چرکى پنیرى یا فیبرینى در آنها مشاهده شود.گاهى پریتونیت فیبرینى یا کاتارال وا تخم شکستگى مشاهده مى گردد.معمولا در مرغهاى بالغ در حال تولید ، ترشحات اکسودایى در مجراى تخم همراه با پارگى فولیکولهاى تخمدان به وقوع مى پیوندد.در موارد عفونت با ویروسهاى داراى حدت زیاد ، ممکن است به علت مرگ سریع پرنده بر روى لاشه جراحات خاصى مشاهده نشود.در عین حال اغلب موارد عوارضى چون پرخونى ، خونریزى و ترشحات ترانسودایى داخل ناى دیده مى شود.تورم و ادم سر ، صورت و ، سینوس ها ، تیرگى ، پرخونى و گاهى خونریزى روى تاج و ریش ، پرخونى روى ساق پا ، نقاط نکروز و خونریزى روى کبد ، طحال ، کلیه ها ، ریه و سطوح سروزى نیز از جراحات قابل مشاهده است.
براى تشخیص بیمارى در مواردى که سویه هاى فوق حاد ویروس آنفلوانزا مطرح هستند ، ابتدا باید به میزان واگیرى و تلفات جوجه ها و عوارضى کالبد گشایى آنها توجه نمود و سپس جهت تایید تشخیص از آزمایشگاه کمک گرفت.طى 7 الى 10 روز بعد از عفونت ، پادتن هاى ضد ویروس آنفلوانزا را مى توان در خون پرنده ها شناسایى کرد.در تشخیص سرولوژیک بیمارى آنفلوانزا آنچه حائز اهمیت مى باشد این است که خونگیرى اول در زمان شروع بیمارى و خونگیرى بعدى 14 تا 28 روز بعد از آن انجام شود تا بتوان با مقایسه نتایج آنها به تشخیص قطعى رسید.چنانچه بین دو آزمایش متوالى عیار پادتن ضد آنفلوانزا 4 برابر شده باشد ، عفونت با ویروس آنفوانزا تایید مى شود.
موثرترین و ساده ترین روش آزمایشگاهى براى تشخیص پادتن ضدویروس آنفلوانزا استفاده از آزمایش AGP (آزمایش رسوبى در ژل)مى باشد.از چند روز بعد از عفونت تا 3 ماه پس از آن آزمایش AGP براى آنفلوانزا مثبت مى ماند.البته باید توجه داشت براى پرندگان آبزى آزمایش AGP توصیه نمى شود.هنگامیکه سویه ویروس آنفلوانزاى یک منطقه جغرافیایى مشخص شد بهترین آزمایش سرولوژى براى تشخیص بیمارى آنفلوانزا استفاده از HI است.البته آزمایشهاى دیگرى مانند الایزا یا ایمینوپراکسیداز یا ایمینوفلورسانس نیز براى تشخیص بیمارى آنفلوانزا وجود دارد.جهت جستجوى پادگن ویروس از کشت جنین تخم مرغ یا PCR نیز استفاده مى شود.
نکته مهم این است که همواره عوارض واضح درمانگاهى یا کالبدگشایى براى تشخیص بیمارى آنفلوانزا وجود ندارد و در این موارد استفاده از آزمایشات سرمى اهمیت بیشترى پیدا مى کند.براى تعیین آلودگى یک گله ، 15 تا 20 نمونه خون جهت آزمایش HI یا AGP کافى مى باشد.جهت جستجوى ویروس در پرندگان مبتلا مى توان از ترشحات ناى ، ریه ، کیسه هاى هوایى ، سینوس ها ، دستگاه گوارش (شامل روده ، سکوم ، تونسیل ها و مدفوع) و در مرحله درمانگاهى بیمارى از کبد ، طحال ، مغز یا خون نمونه بردارى کرد.
براى پیشگیرى و کنترل بیمارى باید از برخورد پرنده هاى و حشى – خصوصا پرندگان آبزى که به تناوب ویروس را در مدفوعشان دفع مى کنند – با پرنده هاى پرورشى جلوگیرى نمود.بدیهى است که رعایت شرایط قرنطینه مرغدارى باید بطور کامل رعایت شود.
برخى از کشور ها قوانین خاصى از جمله ممانعت از ورود پرندگان و فرآورده هاى طیور از کشورهاى آلوده به ویروس آنفلوانزا وضع نموده اند و تا زمانیکه این کشورها از آنفلوانزا عارى نشده اند و جلوى ورود پرنده از سایر کشورهاى آلوده را نیز نگیرند ، شامل این تحریم مى مانند.
مهم ترین راه مبارزه با آنفلوانزا بکاربردن مدیریت صحیح و تصمیم گیرى مناسب مى باشد.در صورتیکه اولین مورد مثبت بیمارى مشاهده گردد و بیمارى در مناطق وسیعى انتشار نیافته باشد ، بهترین راه مبارزه کشتار جمعى طیور در محل مرغدارى و دفن آنها است.باید توجه داشت انتقال پرندگان آلوده ، به نقطه دیگر جهت کشتار (به عبارتى دیگر کشتارگاه) به هیچ وجه صحیح نمى باشد و آلودگى را در منطقه پخش مى کند.بعد از حذف مرغها باید کلیه لوازم و تجهیزات سالن ها و دیوارها را با مواد پاک کننده (دترجنت) شستشو داد.در مرحله بعد ضدعفونى کامل مرغدارى و خالى نگهداشتن آن بمدت 3 الى 4 هفته الزامى مى باشد.در طى این مدت باید شرایط قرنطینه در اطراف مرغدارى و رفت و آمد به داخل آن رعایت شود.مى توان جهت اطمینان از پاک شدن مرغدارى ، چند جوجه حساس (SPF) را بداخل سالن رها نمود و پس از گذشت 3 تا 4 هفته چنانچه آنها از نظر سرمى و دفع ویروس منفى بودند ، از پاک بودن مرغدارى اطمینان حاصل کرد.
در صورتیکه سیاست واکسیناسیون وجود داشته باشد و واکسن از سویه آنفلوانزاى موجود در منطقه تهیه شده باشد ، باید براى دوره پرورش بعدى جوجه ها ، آنها را واکسینه کرد.در برخى از واگیریهاى آنفلوانزا در جهان ، واکسن کشته تهیه گردیده و با موفقیت استفاده شده است.به هیچ وجه استفاده از واکسن زنده یا آلوده کردن کنترل شده جوجه ها با ویروس بیماریزاى آنفلوانزا در سنین داراى حساسیت کمتر (دوران پرورش گله مادر یا تخمگذار) توصیه نمى شود.علت اصلى این محدودیت ، امکان بوجود آمدن سویه هاى جدید آنفلوانزا از ویروس زنده آن مى باشد.همچنین در اغلب موارد بیماریزایى ویروس آنفلوانزا در آزمایشگاه کمتر از شرایط مرغدارى مى باشد و نمى توان از تخفیف حدت یافتن واکسن زنده اطمینان داشت و نیز احتمال انتقال به سایر طیور غیر واکسینه یا سایر حیوانات و انسان و بروز بیمارى در آنها نیز وجود دارد.
از آنجائیکه به هنگام واگیرى با سویه هاى فوق حاد آنفلوانزا هدف ریشه کنى بیمارى مى باشد ، استفاده از واکسن توصیه نمى شود.زیرا با مصرف واکسن میزان تلفات و خسارات ناشى از بیمارى آنفلوانزا کاهش مى یابد ولى پرنده هاى ایمن شده در هنگام آلودگى با ویروس بیماریزاى آنفلوانزا ، دچار عفونت شده و بدون بروز عوارض درمانگاهى ، ویروس بیماریزا را در محیط پخش مى کنند.واکسیناسیون با واکسن کشته موجب کاهش شدت بیمارى و قدرت انتشار ویروس در گله مى گردد ولى در عین حال در گله واکسینه نمى توان ویروس بیماریزا را از میان پرندگان حذف نمود.
ساختن واکسن روغنى مستلزم صرف هزینه زیاد بوده و در صورتیکه سویه ویروس آنفلوانزا دچار تغییرات پادگنى شود ، باید بلافاصله واکسن کشته جدید تولید شود.
براى درمان یا به عبارتى پیشگیرى از سرایت بیمارى به جوجه هاى غیر مبتلا و کاهش ضایعات در جوجه هاى مبتلا ، داروهاى انسانى ضدآنفلوانزا وجود دارد.از این داروها بطور تجربى در گله هاى پرورشى بوقلمون ، بلدرچین و مرغ استفاده شده و نتایج خوبى مشاهده گردیده است.اثرات این داروها شامل کاهش تلفات و میزان واگیرى مى باشد.اما باید توجه داشت که دو نکته مهم مصرف این داروها در طیور را محدود مى کند.در درجه اول گزارشاتى مبنى بر بوجود آمدن سویه هاى جدید ویروس آنفلوانزا که به داروهاى یاد شده مقاوم مى باشند و به عنوان خطر جدى در کنترل آنفلوانزا مطرح است.در درجه بعد مدت زمانى است که دارو در محصولات غذایى حاصل از طیور باقى مى ماند.البته در جوجه هاى گوشتى بعد از گذشت 24 ساعت از قطع مصرف دارو مى توان گوشت پرنده را به مصرف انسان رسانید ، ولى در ارتباط با تخم مرغ وضع فوق مى کند و تا 3 روز بعد از درمان با دارو ، بقایاى آن در تخم مرغ وجود خواهد داشت ، لذا مصرف خوراکى تخم مرغ براى انسان ممنوع مى باشد.در هر حال تا به امروز اجازه به مصرف این داروها در طیور صادر نشده و به نظر مى رسد که عملى ترین راه مبارزه با این بیمارى در شرایط فعلى مملکت ، استفاده از واکسن کشته ضمن رعایت موازین بهداشتى و قرنطینه مى باشد